АСТАНА. Ақпанның 17-сі.  BNews.kz. – Өсіп бара жатқан сұраныстың белгілері АҚШ қорының азаюы және доллардың әлсіздігі – осының бәрі мұнай құнының өсуіне өз үлесін қосты. Бірақ, баррелдің қымбаттау мәселесінде өте көп белгісіз жағдайлар болуы мүмкін, мысалы ретінде экономикалық жаңару ісіндегі белгісіздік және ынталандыру шараларынан бас тарту. Шын мәнісінде, бүгінгі күні көпшілікті «ғаламдық экономиканың соңғы жақсаруын бұзу қандай да бір мұнай бағасының айтарлықтай өсуіне әсер ете ала ма?» - деген мәселе толғандырып отыр.

Мұнай бағасы жөніндегі белгілі сұрақтарға бұған дейін Энергетика жөніндегі халықаралық агенттігінің (ОЕСD) мұнай нарығында аға талдаушы болып қызмет атқарған,  BNP Paridas банкінде таурлы-шикізат өндірісі құнды қағаздарын зерттеу департаментінің басшысы – Гарри Чилингурян жауап береді.

Сұрақ: Интуитивті адам мұнай бағасы мен экономикалық өсім деңгейі арасындағы қандай да өзара байланысты күтеді. Тарихи деректерді талдаудан осы өзара байланысты табу мүмкін бе? Егер мүмкін болса, ол уақыт бойынша қалай өзгерді және Сіздің көзқарасыңыз бойынша болашақта қалай өзгереді?

Гарри Чилингурян: Біздің уақытта экономикалық белсенділіктің ең маңызды қозғаушы күші мұнай сұранысының жоғарылауында. Мұнай, алтынды ескермегенде теория негізінде басқа да өнеркәсіп тауарлары сияқты тұтыну құралы болып табылады. Басқа сөзбен айтқанда мұнай тұтыну процесінде қолданылады және болашақта табыс ағымын әкелмейді. Сонымен, мұнай бағасы теориялық негізде ағымдағы жағдаймен тығыз байланыста болуы керек. Бағаны мұнай сұранысы арқылы қалыптастыру экономикалық белсенділік деңгейінің роліне ықпал етуі мүмкін. Және керісінше, қор нарығы инвестицииялық активтер болып табылады. Капитал құны болашақтағы табыс ағымы бйынша дисконтталған күтілімімен қалыптастырылады. Болашақтағы табысты ұзақ мерзім күту экономикалық циклдың ең төмен нүктесі жақындай келе сонда да дисконттау максималды болып күтілетін кездегі нүкте тенденцияның көтерілуі болады. Тиісінше, нарық қорлары экономикалық циклдың түбінен бұрын тірілуіне тенденциясы бар. Бұл нақты циклде және орталық банктермен валютаны ынталандыруды қолданумен байланысты, валюталық активтерді тәуекел активтерге спекуляциялау доллармен қаржыландырудан пайда табу мұнай өнеркәсіптік емес, көбіне инвестициялық актив ретінде өзін көрсете бастады.

Жалпы алғанда, мұнай сұранысы арқылы бағаның экономикалық өсуіне ықпал ету әр түрлі елдер мен өңірлерде бірдей болмағандықтан. Сіз қарастырып отырған елге қатысты экономикалық өсім көптеу немесе аздау «энергиясыйымды» болады немесе басқа сөзбен айтқанда, ЖІӨ бірліктерін жетілдіру үшін қолданылатын энергия мөлшері маңызды айырмашылыққа ие болады. Экономикалық өсімнің энергиясыйымдылығы басқа факторлар арасында ауылшаруашылығы мен өндіріске қатысты қызметтер секторын қайта бөлуге қатысты ЖІӨ құрамына байланысты болады. Көлікте энергиясақтайтын технология Мемлекеттік басқару оларды бөлшек бағалармен нарықтық құннан төмен ұстап тұру, сонымен қатар экономикалық өсімнің энергиясыйымдылығына әсер етеді.

Дамып келе жатқан нарықта ЖІӨ өсім, демографиялық тенденция және бөлшек жәрдем баға мұнайға сұраныс күшті өсімін анықтаудың негізгі факторы болып табылады. Бұған қатысты мұнайға күшті сұраныстың бағаланбаған аймағы – таяу шығыс.

Негізгі келешектен шыға отырып, экономикалық өсім, ең алдымен теңдік құнына сұраныс аспектісін қалыптастырады. Егер теңдік құны ұсынысының аспектісі мұнайға сұраныс өсімімен сәйкес келсе, онда экономикалық өсім мұнай бағасының жоғары деңгейде өсуіне міндетті түрде әкеп соқпайды. Бір жағынан, егер ұсыныс шектеулі болып, ал экономикалық өсім өте жоғары болса, онда Сіз мұнай бағасының өсім жағына қысымын байқайсыз. 2008 жылдың бірінші жартысында, яғни ғаламдық экономикалық өсім әлі де позитивті болып тұрғанда, мұнай бағасы өсті. Бірақ, ОПЕК елдерінде жеткізудің шектеулілігі мен мұнайөндіру секторында өндірістің қалған көлемін барлығы қабылдау мұнай бағасы өсуінің артында тұрған күшті фактор болған. Онда біз виртуалды тікелей қисық ұсыныспен соқтығыстық және мұнай бағасы мұнайға рациональды сұранысқа қатынасы бойынша тек, күшті өзгеріс көрсетуі мүмкін.

Сұрақ: Біз Хабберттің құлдырау кезін (қоңыраубейнелі қисық теория, көтерілу кезі төмендеу кезімен ауысады) 2020 жылы мұнайөндірісінде өткіземіз бе және ол уақытқа дейін тиімді жаңарту ауыстырғыштарын жетілдірудің қандай мүмкіндіктері бар? Сіз Копенгаген конференциясындағы желтоқсан конвенциясына ұқсас ауарайы жөніндегі конвенция мұнайға сұранысты төмендетуге көмектеседі деп күтесіз бе?

Мен, геолог емеспін, бірақ жер астында мұнай мөлшері шексіз емес екенін түсінемін. Шын мәнінде, Хабберттің мұнай табысының шыңы теориясы белгілі бір учаскеде мұнайды табу барысы қоңырау пішінге ие болады, яғни табысты бастапқы жылдам көбейтуден кейін оның шыңына жетесің, содан кейін қысым азайып және ағым қысқарғанда  қашып құтылмас табыстың азаю уақыты  келеді.

Шығу жері бұрыннан жетілдірілген мұндай бірнеше мысалдар бар – Солтүстік теңіз сеторы, Мексика және континенттік Америка. Ғаламдық мұнайтабу шыңының уақытша шеңбері өткен екі онжылдықта бірнеше рет пайда болған, тек мұнай өндірісінің дәстүрлі емес көзі немесе барлық жаңа шығу жері – батыс Африка жағалауындағы теңіз мұнай көзі, Мексика түбегі, Каспий теңізі және жақында ғана мұнайдың беткі қыртыстары Бразилияның аймақтық суларынан табылып, қайта ауысты. Жақсы танымал дәстүрлі емес мұнайға бай көздердің бірі  – Канаданың мұнайлы құмдары. Бақылау жұмыстары мен мұнайды табуды арттыру жалғасуда,

кейде өз мүмкіндігіміздің әртүрлілігіне таң қаламыз, мысалы Шығыс Сібірде, Таяу шығыстағы көптеген мұнай кені әлі де барланбаған қалпында қалып отыр. Жаңа технологиялар мен мұнай табу тәсілдері бар мұнай өндіру орнынан мұнай шығару ағымын ұлғайтты.

Тең дәрежеде, болашақта мұнайтабу тек, жердің геофизикалық мүмкіндіктеріне ғана емес, негізінен жерді жетілдіруге бөлінген, жұмысқа ірі инвестицияны талап ететін бюджетке байланысты және бұл жерлерде бюджеті шектелген кішкентай компаниялар жұмыс істейді.

Мен ғасыр соңында келесі онжылда жер құнарын тауысу нәтижесінде мұнай бітеді деп үлкен сеніммен айтуға қиналамын. Сонымен бірге, жанармай түрлерін жаңартатын балама құру жұмыстары жөніндегі гипотезалық мерзімді айту да қиын. Мүмкін, Сауд Арабиясының бұрынғы мұнай министрі, шейх Заки Яманиданның мұнай өндірісіне айтқан: «тас дәуірі тас таусылғандықтан біткен жоқ,  сол сияқта мұнай ғасыры да мұнайдың өзі біткенше аяқталатын болады» - деген ескі нақыл сөзі орынды болар.Мен  осы нақылды былайша түсіндірер едім – мұнайды энергияның басқа көзімен ауыстыру, көздерді тауысу нәтижесінде емес, бәрінен бұрын мұнай бағасының өсу цикліне жауап өндірістік шаралар мен технологиялар нәтижесінде және үкімет шараларының нәтижесінде орнайды. Мұндай жағдайда, бүкіл әлем ратификациялаған ауарайы жөніндегі конвенция мұнайды аздап кері қайтару жөніндегі ауқымда шаралардың бөлігі болып қалуы мүмкін. Бірақ әлі үлкен есекрту қалып отыр: жаңартылған энергия көздеріне көшу, электрэнергиясын шығару үшін келетін, мұнайды пайдалану даминантты болатын ірілеу көлік саласының кішкентай бөлігін құрайды. Бүгінгі күні тасымалдауда альтернативті жанармай түрінің саны шектеулі болып қалып отыр. Биожанармайды шығару сияқты қазіргі уақытта енді дамып келе жатыр, қоршаған ортаның проблемалары үшін және егістік жерлерді пайдалану жанармай  түрлерінің бірінші буындары қатты сынға алынып жатыр.

Сұрақ: Күтіліп жатқан дағдарыс үшін мұнайды тасымалдауда WTI (Халықаралық сауда институы) стандарттарынан алшақтау нені білдіреді және мұнай сауда валютасы ретінде долларды ауыстыру туралы өсектер?

WTI дан негіз ретінде қалдық мұнай шикізатына бағаны анықтау тек, мұнайға ғаламдық баға үшін күтілген кішігірім реттілікпен Сауд Арабиясының АҚШ қа мұнай сатуына ғана әсер етеді. Мұнайға бағаны анықтауға арналған АҚШ долларын ауыстыру мәселесіне келер болсақ, бұл мәселені доллар құлдыраған кезде көбінде кейбір өндірушілер мезгіл-мезгіл көтеріп тұрады, бірақ бәрі емес.

Бірақ, заттың неғұрлым кең кестесі, мұнай бағасын анықтауға арналған доллардың әлсіздігі туралы кімде-кім мезгілімен алыпсатарлық жасаса, егер шынайы болмаса қарама-қайшы негізде болады екен. Мәселе тек, евроға қатысты әлсіз сатып алу күші мезгілі мен валюта қозғалысында ғана емес. Мәселе жалпы АҚШ-тың Таяу Шығыстағы ірі өндірушілермен байланыстыратын геосаяси өлшем туралы, бұл сұхбаттың шегінен шығып отыр, мен тек Дэниел Ергинаның «Сыйлық» (Daniel Yergin, The Prize) деген жұмысына сілтеме бере аламын ғой.

Сұрақ: Мұнай сарапшылары статистика мен болжамға негізделген деректерді қайдан, кімнен және қандай ұйымдардан алады?

Гарри Чилингурян: Мұнай туралы көптеген ірі статистика кеңестік баяндамаға қосылып (негізінен мұнай жеткізуді бағалау), бұқаралық статистика ресурстарынан және/немесе нақты аймақтық мұнайтабуды жетілдіру мәселесінің саудасы және бизнес жөніндегі мамандандырылған прессалардан алады. Талдама шолуын рәсімдеуге өндіріс немесе министрліктер,  сондай-ақ  талқылау да көмектесуі мүмкін. Ең қажетті талдама бейне аймағы және уақытша шеңбері бар OECD елдеріне келер болсақ, мәліметтер  ай сайын  -  мұнай деректері бойынша қызметтер және мұнай нарығы жөніндегі баяндамалар Халықаралық энергетика агенттігі (ІЕА) арқылы жиналады және таратылады.

Бұл саладағы мүдделердің өсіміне қарамастан, OECD кірмейтін барлық елдер бойынша нақты салыстырмалы мәліметтер әлі де ашық емес, бұл талдаушылардың мысалы бұрынғы КССР елдері немесе Қытайдың мұнайға сұраныс тенденциялары бойынша қорытынды  жасау үшін мәліметтер ашық болғанда мұнай табу және мұнай өндіру мәліметтері, сауда бағалары, бөлшек саудалар жөніндегі деректерге сүйенетінін көрсетеді.

Дереккөз: Financial Times